Vì sao đặc sản Việt không bán được giá cao

Ở Cao Bằng, người làm bánh khảo phải nén bột vừa tay để bánh đủ chắc khi gói mà vẫn tơi khi ăn. Trong xưởng bánh Sơn Tòng, đó là một phần tay nghề. Khi phong bánh lên kệ ở một tỉnh khác, người mua chỉ có vài giây để quyết định liệu công sức ấy có đáng với mức giá trước mắt hay không.

Tóm tắt

Nhiều đặc sản Việt khó bán được giá cao vì khách hàng ở xa khó nhận ra điểm khác biệt, khó kiểm chứng nguồn gốc và khó tìm lại đúng người sản xuất. Chất lượng ổn định tạo nền tảng cho mức giá. Thương hiệu, bao bì và câu chuyện giúp khách hiểu vì sao sản phẩm đáng mua. Truy xuất theo lô và Hồ sơ số giúp họ có căn cứ để tin và có cách mua lại. Kênh phân phối quyết định sản phẩm có đến được nhóm khách sẵn sàng trả cho những giá trị đó hay không.

Từ phong bánh khảo Sơn Tòng đến bài toán giá bán

Năm 2014, ông Lâm Thanh Quý, chủ cơ sở bánh khảo Sơn Tòng, kể với Báo Cao Bằng rằng trên thị trường có nhiều loại bánh khảo nhìn khá giống nhau. Bánh thường được gói bằng giấy trắng rồi bọc túi ni lông. Cơ sở của ông chọn in hộp, làm nhãn và đăng ký nhãn hiệu. Trong cùng bài báo, bà Vũ Thị Hương, tiểu thương ở chợ Xanh, cho biết khách tin dùng hơn từ khi bánh có bao bì và nhãn mác.

Sau này, chuyên trang du lịch nông thôn của Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam ghi nhận Sơn Tòng có mã truy xuất nguồn gốc, mở thêm kênh bán trực tuyến và đưa bánh đến các hội chợ ở Cao Bằng, Hà Nội. Theo lời ông Quý được chuyên trang dẫn lại, cơ sở chuyển từ làm theo đơn dịp lễ, Tết sang sản xuất quanh năm.

Câu chuyện đặt ra một bài toán mà nhiều cơ sở đặc sản gặp phải khi bán ra ngoài địa phương. Ở quê, người quen chỉ cho khách nhà nào làm ngon. Ra thị trường rộng hơn, chính sản phẩm phải giúp khách nhận ra ai làm, khác biệt ở đâu và vì sao đáng trả thêm.

6 nguyên nhân khiến đặc sản Việt khó bán được giá cao

1. Chất lượng thiếu ổn định giữa các lô

Một mẻ bánh thơm giúp khách nhớ. Để họ mua lại ở cùng mức giá, mẻ sau cần giữ được trải nghiệm mà họ đã tin tưởng. Nếu độ ngọt, độ tơi hay tỷ lệ bánh vỡ thay đổi nhiều giữa các đợt, khách khó yên tâm đặt làm quà và đại lý khó nhập đều. Trước khi đầu tư cho hộp quà hay chiến dịch quảng bá, cơ sở cần xác định những đặc điểm chất lượng phải giữ ổn định qua từng mẻ.

2. Địa danh được nhớ, tên người làm dễ bị quên

Bánh khảo Cao Bằng cho người mua biết món bánh đến từ đâu. Sơn Tòng cho họ một cái tên để hỏi lại. Nhiều cơ sở mới dừng ở việc đưa địa danh và tên đặc sản lên bao bì. Khi khách muốn mua lần nữa, họ tìm theo tên món và gặp hàng chục lựa chọn tương tự.

Xây dựng thương hiệu đặc sản bắt đầu bằng việc chọn một lý do cụ thể để khách nhớ đến mình. Đó có thể là vị bánh ít ngọt hợp với trà, một cách chế biến tạo ra hương vị riêng hoặc một dòng quà biếu được làm chỉn chu. Lý do ấy cần được thể hiện nhất quán từ sản phẩm, bao bì đến điểm bán.

3. Bao bì chưa đáp ứng kỳ vọng của người mua quà

Người mua bánh về ăn quan tâm đến vị, lượng và giá. Người mua để biếu còn cân nhắc hộp có trang trọng, bánh có nguyên vẹn khi gửi đi xa và người nhận có dễ mở, dễ chia phần. Đó là những giá trị cụ thể mà bao bì cao cấp có thể mang lại.

Một hộp bánh khảo dành cho quà tặng có thể cần khay giữ từng phong, tên thương hiệu dễ nhận ra và thẻ ngắn giới thiệu người làm. Nếu cả khách mua dùng hằng ngày lẫn khách mua quà đều chỉ có một quy cách để chọn, cơ sở bỏ lỡ cơ hội phục vụ một nhóm khách có nhu cầu và ngân sách khác.

4. Có chuyện để kể nhưng chưa cho khách thấy điều làm nên hương vị

Hai chữ gia truyền cho khách biết món bánh có lịch sử. Chi tiết người thợ chỉnh lực tay để bánh vừa đủ chắc vừa giữ độ tơi mới giúp họ hình dung tay nghề nằm ở đâu. Với trà, chi tiết đáng kể có thể là cách chọn búp. Với nước mắm, đó có thể là cách nhà thùng theo dõi từng mẻ ủ.

Câu chuyện thương hiệu có sức thuyết phục khi giải thích được một điều người mua có thể cảm nhận. Một chi tiết thật từ xưởng sản xuất thường đáng nhớ hơn một đoạn giới thiệu dài bằng những lời khen chung.

5. Truy xuất và số hóa chưa theo kịp sản phẩm

Người mua lần đầu có thể muốn biết hộp bánh do ai làm, đóng gói khi nào và lô sản xuất gắn với nguồn nguyên liệu nào. Trả lời được những câu hỏi ấy đòi hỏi cơ sở ghi chép theo mẻ, liên kết nguyên liệu với thành phẩm và giữ được mã lô đến khi đóng gói. Mã QR là đường dẫn để xem thông tin. Khả năng truy xuất nằm ở dữ liệu gắn đúng với lô hàng.

Số hóa còn giải quyết một việc khác. Người nhận quà có thể quét mã trên hộp để đọc câu chuyện, xem cách bảo quản và tìm đúng cơ sở khi muốn mua thêm. Đó là vai trò của Hồ sơ số sản phẩm Checkgo, nơi doanh nghiệp có thể công khai thông tin sản phẩm, nguồn gốc, hình ảnh và kênh liên hệ sau khi khách quét QR.

6. Kênh bán dễ kéo sản phẩm vào cuộc so sánh giá

Khi người mua chỉ thấy ảnh, trọng lượng và đơn giá, họ dễ chọn theo giá. Tại một điểm du lịch, cửa hàng có dùng thử hoặc kênh quà tặng doanh nghiệp, người bán có cơ hội cho khách hiểu sản phẩm hợp với dịp nào và vì sao đáng chọn. Báo Điện tử Chính phủ cũng ghi nhận hướng xúc tiến OCOP theo chiều sâu thông qua kênh phân phối và không gian trải nghiệm.

Giá trên kệ cũng chỉ phản ánh một phần hiệu quả kinh doanh. Với người sản xuất, con số đáng theo dõi là phần còn lại sau chi phí bao bì, vận chuyển và chiết khấu kênh bán. Một hộp quà có giá cao chỉ đáng nhân rộng khi cơ sở vừa giữ được lợi nhuận, vừa có khách quay lại mua.

Kết luận

Khi phong bánh khảo rời khuôn, người thợ biết mình đã làm được một mẻ bánh như thế nào. Khi chiếc hộp đến tay một người mua ở xa, thương hiệu cần chuyển được hiểu biết ấy thành những thứ khách có thể nhìn thấy, kiểm tra và nhớ được. Phép thử của mức giá cao đến khi khách đã ăn hết bánh. Họ có tìm lại đúng tên cơ sở và sẵn sàng trả mức giá ấy lần nữa?

Những thay đổi về bao bì và thông tin sản phẩm trông như thế nào khi áp dụng vào một đặc sản cụ thể? Phần 2 theo chân bánh khảo Sơn Tòng, từ hộp quà Cao Bằng đến Hồ sơ số sản phẩm.